一维量子粒子的基本描述

位置与动量表象

  • 粒子质量为MM,沿OxOx轴一维运动;∣x⟩|x\rangle表示在位置xx完全局域化的本征态,满足⟨x∣x′⟩=δ(x−x′)\langle x|x'\rangle = \delta(x - x')
  • 任意量子态可展开为∣Ψ⟩=∫dx ψ(x)∣x⟩|\Psi\rangle = \int dx\, \psi(x)|x\rangle,其中波函数ψ(x)=⟨x∣Ψ⟩\psi(x) = \langle x|\Psi\rangle为复函数
  • 位置算符X^\hat{X}为厄米算符,满足X^∣x⟩=x∣x⟩\hat{X}|x\rangle = x|x\rangle
  • 动量算符P^\hat{P}为厄米算符,其本征态∣p⟩|p\rangle满足P^∣p⟩=p∣p⟩\hat{P}|p\rangle = p|p\rangle,且对易关系[X^,P^]=iℏ1^[\hat{X}, \hat{P}] = i\hbar \hat{1}

自由粒子

  • 自由哈密顿量为H^free=P^2/2M\hat{H}_\text{free} = \hat{P}^2 / 2M
  • 动量本征态∣p⟩|p\rangle即为能量本征态,能量谱为连续谱[0,∞)[0, \infty)
  • 动量本征态在位置表象中的波函数为⟨x∣p⟩=12πℏeipx/ℏ\langle x|p\rangle = \frac{1}{\sqrt{2\pi\hbar}} e^{ipx/\hbar}
  • 此时Var(P)=0\mathrm{Var}(P) = 0,由海森堡不确定性原理得Var(X)→∞\mathrm{Var}(X) \to \infty,即完全非局域化
  • 引入位移算符:D^x(x0)∣x⟩=∣x+x0⟩=eiP^x0/ℏ\hat{D}_x(x_0)|x\rangle = |x + x_0\rangle = e^{i\hat{P}x_0/\hbar},D^p(p0)∣p⟩=∣p+p0⟩=e−iX^p0/ℏ\hat{D}_p(p_0)|p\rangle = |p + p_0\rangle = e^{-i\hat{X}p_0/\hbar}

一维谐振子

哈密顿量与升降算符

  • 外势为二次型时,哈密顿量为H^harmonic=P^22M+12Mωv2X^2\hat{H}_\text{harmonic} = \frac{\hat{P}^2}{2M} + \frac{1}{2} M \omega_v^2 \hat{X}^2
  • 引入无量纲非厄米算符a^v=Mωv2ℏX^+i2MℏωvP^\hat{a}_v = \sqrt{\frac{M\omega_v}{2\hbar}} \hat{X} + \frac{i}{\sqrt{2M\hbar\omega_v}} \hat{P},满足[a^v,a^v†]=1^[\hat{a}_v, \hat{a}_v^\dagger] = \hat{1}
  • 哈密顿量重写为H^harmonic=ℏωv(a^v†a^v+12)\hat{H}_\text{harmonic} = \hbar \omega_v \left( \hat{a}_v^\dagger \hat{a}_v + \frac{1}{2} \right)
  • 数算符N^v=a^v†a^v\hat{N}_v = \hat{a}_v^\dagger \hat{a}_v,本征值为非负整数nvn_v,对应能级Env=ℏωv(nv+12)E_{n_v} = \hbar \omega_v (n_v + \frac{1}{2})

能量本征态性质

  • 基态∣0⟩|0\rangle满足a^v∣0⟩=0\hat{a}_v|0\rangle = 0,其坐标与动量空间波函数分别为: -⟨x∣0⟩=(Mωvπℏ)1/4e−Mωvx2/2ℏ\langle x|0\rangle = \left( \frac{M\omega_v}{\pi \hbar} \right)^{1/4} e^{-M\omega_v x^2 / 2\hbar} -⟨p∣0⟩=(1πMωvℏ)1/4e−p2/2Mωvℏ\langle p|0\rangle = \left( \frac{1}{\pi M \omega_v \hbar} \right)^{1/4} e^{-p^2 / 2M\omega_v \hbar}
  • 基态位置与动量涨落:Var(X)=ℏ2Mωv≡Δx02\mathrm{Var}(X) = \frac{\hbar}{2M\omega_v} \equiv \Delta x_0^2,Var(P)=Mωvℏ2≡Δp02\mathrm{Var}(P) = \frac{M\omega_v \hbar}{2} \equiv \Delta p_0^2
  • 零点涨落饱和海森堡不等式:Var(X)Var(P)=ℏ2/4\mathrm{Var}(X)\mathrm{Var}(P) = \hbar^2/4
  • 位移真空态D^x(x0)∣0⟩\hat{D}_x(x_0)|0\rangle和D^p(p0)∣0⟩\hat{D}_p(p_0)|0\rangle类比于光场的相干态∣α⟩|\alpha\rangle(其中α=(x0+ip0)/2\alpha = (x_0 + i p_0)/\sqrt{2})

激发态与物理实例

  • 第nvn_v激发态波函数含厄米多项式HnH_n: -⟨x∣nv⟩=(Mωvπℏ)1/412nvnv!e−Mωvx2/2ℏHnv ⁣(Mωvℏx)\langle x|n_v\rangle = \left( \frac{M\omega_v}{\pi \hbar} \right)^{1/4} \frac{1}{\sqrt{2^{n_v} n_v!}} e^{-M\omega_v x^2 / 2\hbar} H_{n_v}\!\left( \sqrt{\frac{M\omega_v}{\hbar}} x \right) -⟨p∣nv⟩=(1πMωvℏ)1/412nvnv!e−p2/2MωvℏHnv ⁣(pMωvℏ)\langle p|n_v\rangle = \left( \frac{1}{\pi M \omega_v \hbar} \right)^{1/4} \frac{1}{\sqrt{2^{n_v} n_v!}} e^{-p^2 / 2M\omega_v \hbar} H_{n_v}\!\left( \frac{p}{\sqrt{M\omega_v \hbar}} \right)
  • 方差随量子数增大:Var(X)=(nv+1)Δx02\mathrm{Var}(X) = (n_v + 1)\Delta x_0^2,Var(P)=(nv+1)Δp02\mathrm{Var}(P) = (n_v + 1)\Delta p_0^2,不再取最小值
  • 各类物理谐振子基态位置涨落量级:
    • 保罗阱中电子:ν0=107 Hz\nu_0 = 10^7\,\text{Hz},Δx0≈10−6 m\Delta x_0 \approx 10^{-6}\,\text{m}
    • 离子囚禁系统:ν0=3 MHz\nu_0 = 3\,\text{MHz},Δx0≈200 nm\Delta x_0 \approx 200\,\text{nm}
    • 原子囚禁系统:ν0=100 Hz\nu_0 = 100\,\text{Hz},Δx0≈3 nm\Delta x_0 \approx 3\,\text{nm}
    • 双原子分子振动(波长λ=3 μm\lambda = 3\,\mu\text{m}):Δx0≈0.1 nm\Delta x_0 \approx 0.1\,\text{nm}
    • 纳米机械振子:Δx0∼nm\Delta x_0 \sim \text{nm}量级
  • 注意:能量本征态为定态,概率密度不随时间变化,无经典意义上的周期性振荡

附录 E 习题

量子涨落分析

  • 谐振子中涨落的物理量是位置XX和动量PP,源于零点能12ℏωv\frac{1}{2}\hbar\omega_v
  • 宏观弹簧振子(如M=1 g,k=1 N/m⇒ω≈1 rad/sM=1\,\text{g}, k=1\,\text{N/m} \Rightarrow \omega \approx 1\,\text{rad/s})的零点涨落Δx0=ℏ/2Mω∼10−17 m\Delta x_0 = \sqrt{\hbar / 2M\omega} \sim 10^{-17}\,\text{m},远小于任何可观测尺度
  • 热涨落量级由12kBT\frac{1}{2}k_B T与12ℏω\frac{1}{2}\hbar\omega比较决定;当kBT≫ℏωk_B T \gg \hbar\omega时,热涨落主导,Δxth≈kBT/k\Delta x_\text{th} \approx \sqrt{k_B T / k}